Bestaan zwarte gaten wel?

Je ziet ze niet, maar hoort ze wel

Het hoorcollege van november 2026 gaat over de vraag of zwarte gaten wel echt bestaan. Het wordt een duo-college met drs. Bram van den Berg en dr. Marij van Strien op zaterdag 7 november (tussen 13:30 en 15:30 uur). Het is wederom in het welbekende Huygensgebouw.

EHT - wat is dat ook al weer?

In het eerste deel van dit hoorcollege vertelt promovendus Bram van den Berg van de Radboud Universiteit over de Event Horizon Telescoop (EHT).

De eerste aanzet kwam in 1999 van Heino Falcke, hoogleraar radioastronomie aan de Radboud Universiteit. Hij publiceerde (met anderen) het artikel "Viewing the Shadow of the Black Hole at the Galactic Center", waarin hij voor het eerst voorstelde dat de "schaduw" van een zwart gat gefotografeerd kon worden met een wereldwijd netwerk van radiotelescopen op submillimetergolven.

In 2009 werd het project formeel gelanceerd door Sheperd Doeleman van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, die de Founding Director werd van de EHT-samenwerking. In 2019 presenteerde Falcke de eerste foto van een zwart gat op de EHT-persconferentie in Brussel.

Bram komt vertellen over de jaren tussen 2009 en 2019, de ontwikkelingen tot en met 2026 en wat de toekomst van EHT gaat brengen.

Bestaan zwarte gaten wel?

Zoals bij heel veel wetenschappelijke theorieën over ongelooflijke onderwerpen moet je maar gewoon geloven wat men zegt. Natuurlijk liggen er wel heel veel jaren onderzoek en andere basisregels en -theorieën aan ten grondslag, dus zwarte gaten zullen wel bestaan. Er zijn niet veel mensen die dat betwisten.

Toch zijn er mensen die het controversioneel vinden als iets, en dus ook zwarte gaten, niet met het oog kunnen worden waargenomen. Marij van Strien is filosoof en wetenschapshistoricus aan de Radboud Universiteit; haar werk richt zich op de geschiedenis en filosofie van de natuurkunde in de negentiende en twintigste eeuw.

Marij vraagt zich terecht af of de afbeelding, gemaakt met de Event Horizon Telescoop, geldt als een directe waarneming van een zwart gat. Een interessante vraag die zij in dit hoorcollege wil beantwoorden.

Over drs. Bram van den Berg

Bram behaalde zijn bachelor en master in astronomie aan de Radboud Universiteit en werkt nu als promovendus in het team van prof. Heino Falcke. Zijn onderzoek richt zich op de theorie van zwarte gaten en het interpreteren van beelden ervan (black hole theory and imaging). 

Dat Bram zich niet alleen met astronomie bezighoudt blijkt uit het feit dat hij een organisatorische teamplayer is. Zo zat hij in de organisatie van Blackholistic (een bijeenkomst voor jonge onderzoekers op het gebied van zwarte-gat/astrofysica) in de medezeggenschapsraad en hoogbegaafheidsklankbordgroep VO, leidde hij de debatclub, het HB-café en de filosofieclub. Verder schrijft hij graag gedichten, zoals voor het Algemeen Nijmeegs Studentenblad, en deed hij mee aan de verkiezing van de campusdichter van de Radboud Universiteit.

Over dr. Marij van Strien

Marij is filosoof en wetenschapshistoricus en werkt als universitair docent aan Radboud Universiteit. Haar onderzoek richt zich op de geschiedenis en filosofie van de natuurkunde in de 19e en 20e eeuw.

Ze behaalde haar bachelor in Natuur- en Sterrenkunde aan de Universiteit Utrecht, evenals haar master in Geschiedenis en Filosofie van de Wetenschap. Haar doctoraat in Wijsbegeerte behaalde ze aan de Universiteit Gent, met onderzoek naar "continuïteit, causaliteit en determinisme in de wiskundige fysica, van eind 18e tot begin 20e eeuw". Als postdoctoraal onderzoeker werkte Marij o.a. in Wuppertal, Pittsburg, Berlijn en Wenen. Vanaf juli 2023 werkt ze als assistent professor Geschiedenis van de Filosofie aan de Radboud Universiteit.

Haar belangrijkste publicaties gaan over determinisme/causaliteit en de filosofische betekenis van de kwantummechanica. Determinisme is het idee dat alles een oorzaak heeft, en als je alle omstandigheden en natuurwetten zou kennen, ligt in principe vast wat er daarna gebeurt. Ze denkt dus nadrukkelijk na over natuurwetenschappen, en in dit hoorcollege geeft ze jullie een kijkje in haar filosofische keuken.

In juni van dit jaar kreeg het Radboud Center for Natural Philosophy (RCNP), waar Marij deel van uitmaakt, een subsidie van €2,4 miljoen van de John Templeton Foundation voor onderzoek naar de oorsprong van onomkeerbaarheid in de natuurkunde.